NGƯỜI VIỆT CHÀO HỎI

Lê Anh Tuấn

 

Tiếng chào cao hơn mâm cổ(Ngạn ngữ Việt Nam)

 

Người Việt, những ai đă từng làm cha mẹ đều rất vui sướng, hănh diện khi những đứa con của họ mới bập bẹ, lững thửng tập đi đă biết ṿng tay, cuối đầu, ạ thật to để chào người lớn hoặc khách đến nhà. Đó là bài học đầu tiên mà cha mẹ, người thân trong gia đ́nh dạy cho con trẻ, kế đó là tập bé vẫy tay chào, nói bái bai hoặc hôn gió mặc đầu cách thức có vẻ "Tây" này du nhập vào Việt Nam chỉ mới vào năm bảy chục năm nay. Đối với người Việt, giống như các dân tộc Á Đông khác, dù cổ hay tân, tiếng chào, lời thăm hỏi vẫn được coi trọng và được đánh giá như một tiêu chí văn hóa của một cá nhân. Khi gặp nhau, người Việt có thói quen chào nhau: "Bẩm cụ", "Thưa bác", "Thưa ông bà", "Chào cô", "Chào cháu", … Ngày xưa, đồng thời với lời chào là cái chắp tay hoặc cái xá, ngày nay, tân tiến hơn chỉ cần nghiêng ḿnh, khẻ cuối đầu, bắt tay và nở một nụ cười, … với tiếp theo đó là các lời thăm hỏi, trong đó nhấn mạnh đến đại từ nhân xưng như cụ, ông bà, cô chú, anh chị, con cháu:

- Lúc này bác có khoẻ không?

- Ông bà làm ăn khấm khá không vậy?

- Bà đang làm ǵ thế?

- Cháu lúc này học hành ra sao? v.v..

 

Hoặc "khách sáo" một chút th́:

- Ồ, lâu quá mới gặp ông, thật quí hóa quá!?

- Chà, dạo này coi bộ  bà trẻ đẹp ra!

- Mời bác xơi cơm ạ.

 

Gặp bạn bè thân thiết th́ đôi khi bỏ qua đại từ nhân xưng như:

- Hi, đâu đây? Coi lúc này có vẻ phát tướng à!

- Hello, khoẻ chứ?

 

Hoặc "b́nh dân" hơn, theo kiểu nông dân miền Nam, vùng sông nước Cửu Long, đại loại những mẩu câu đối thoại như thế này:

- Hê Tư, mầy đi đâu dzậy?

- A, bác Năm, con đem lúa đi chà. C̣n Bác có ǵ duzi hông?

- Ờ, tao đi đám ở bên ông anh cột chèo. Ăn cơm chưa, mậy?

- Dạ rồi, lúc này ruộng rẫy bác đỡ lắm hả?

- Cũng tàm tạm. Hây, bữa nào ghé tao làm bậy vài ly chơi, nghe!"

 

Chỉ mấy câu trao đổi như vậy là ta cũng biết họ thân t́nh nhau chừng nào. Thật ra, các câu chào hỏi này hoàn toàn mang tính xă giao xă hội, người hỏi chỉ để mà hỏi mà không cần câu trả lời, nó đơn thuần chỉ là mấy lời mở đầu để bắt chuyện.

 

Cách chào hỏi của người Việt và người phương Tây có nhiều điểm khác biệt mà đôi lúc gây ngộ nhận, hiểu lầm. Dù thân mật đến mấy, người Việt thường chỉ ở mức bắt tay khi gặp nhau (giữa bạn bè, đồng nghiệp, …) hoặc vỗ nhẹ lên vai (bạn thân, quan hệ chủ - người làm công) hoặc xoa đầu (người lớn đối với trẻ em) chứ người Việt không có thói quen ôm nhau hoặc hôn nhau khi gặp gỡ. Người Việt mặc dầu sau này có ít nhiều giao lưu với văn hóa phương Tây th́ có thêm các câu chào: Hi, Hello, Bonjour, Bye bye, … nhưng không có kiểu chào gắn liền với thời gian như: Good morning, Good afternoon, Good night, … Đài Truyền h́nh Việt Nam vào sáng sớm (6:00) có chương tŕnh Chào buổi sáng, thật ra đây là một câu chào vay mượn của Anh Mỹ chứ người Việt th́ không chào như thế vào mỗi buổi sáng. Ở nông thôn, khi mới làm quen, người ta có thể: hỏi thăm bạn những câu như:

            - Nhà anh (chị) ở đâu?

            - Anh (chị) làm nghề ǵ vậy?

            - Anh (chị) bao nhiêu tuổi?

            - Cha mẹ (ông bà) có c̣n hay không? Có mấy con rồi? Mấy trai, mấy gái?

 

Thậm chí, có người "thiệt t́nh" hỏi thăm luôn thu nhập, tŕnh độ học lực, địa vị xă hội, quan hệ gia đ́nh, chồng con,… của người mới làm quen trong khi những cái "ṭ ṃ" như vậy th́ có thể làm những người phương Tây khó chịu v́ đă xen vào chuyện riêng tư của họ khi mới biết nhau. Người phương Tây đố kỵ chuyện hỏi tuổi tác, nhất là phụ nữ, chuyện chồng con, lương bổng, …, khi mới quen nhau, các câu chuyện của họ chỉ là thời tiết, t́nh h́nh thời sự, thể thao, âm nhạc, … Trong khi các bà đầm Tây rất sung sướng khi được người đối diện khen đẹp, thong thả, ăn mặc đúng mốt thời trang th́ người Việt đôi khi xem chuyện nịnh đầm phụ nữ là bất nhă, song lại khen quí bà rằng:

            - Chà, lúc này coi bộ chị phát tướng à nghe!

            - Xem bác thật là đẹp lăo.

 

Các câu này đối với người phương Tây là một lời chê hay xỉ nhục hơn là sự khen tặng. Khi gặp một đứa trẻ con Tây, ta khen nó đẹp, nó khỏe mạnh th́ cha mẹ nói vui lắm nhưng đối với con nít Việt Nam th́ không nên nói như vậy v́ cha mẹ của nó có thể cho rằng bạn đang "rủa vía" con ḿnh, mà phải nói ngược lại là:

            - Thằng cu này thật muốn liệng bỏ cho rồi!

            - Ôi, con bé cục than của chị thấy ghét!

 

Khi đăi tiệc hoặc mời ai đến nhà ăn cơm th́ người Việt ḿnh lại có kiểu nhún nhường quá đáng, chẳng hạn:

            - Mời ông đến thăm tệ xá nghèo nàn của tôi.

            - Kính mời quí vị dùng tạm với gia đ́nh tôi một bữa cơm đạm bạc.

            - Ghé nhà tao làm bậy vài ba hột cơm đi mậy!

 

Những câu này mà dịch nguyên văn cho người phương Tây th́ chắc họ khó chịu, họ nghĩ là ḿnh không tôn trọng họ (Đại loại như: nhà xấu mà mời xem làm ǵ? Bữa cơm đạm bạc mà mời ăn sao được? Vài ba hột cơm th́ ăn sao đây?). Thật ra, chẳng qua là cách nói của người ḿnh chứ đến nhà ăn tiệc th́ mời là nói như vậy nhưng khi đăi thật là linh đ́nh! C̣n người phương Tây th́ lại có lối nói khác: "Oh, tôi mới học được món này ngon lắm, cuối tuần tới mời ông (bà) đến thưởng thức cho vui" hoặc "Tôi mới đi du lịch ở Ư về có mua được một chai rượu quí lắm, tối nay mời anh đến uống với tôi", … Người Việt khi đến nhà ai chơi th́ không có tậpquán tặng hoa cho bà chủ nhà và không có thói quen mở quà ra xem khi mới được tặng, c̣n người phương Tây th́ thường tặng hoa cho quí bà chủ nhà và khi nhận được món quà th́ mở ra xem liền và rất thích thú với món quà dù rằng chỉ là một món quà mọn.

 

Đông Tây vẫn có sự khác biệt nhất định cho dù thế giới ngày nay chật hẹp hơn trước rất nhiều, nhiều cơ hội giao lưu các nền văn hóa, phong tục, tập quán, quan điểm, … đă góp phần tạo nên sự hiểu biết giữa các dân tộc, điều này giúp chúng ta hạn chế nhiều cú sốc văn hoá khi tiếp xúc, sinh hoạt với nước ngoài.

                                                                                                Lê Anh Tuấn